Azərbaycan–Özbəkistan münasibətləri son illərdə sadəcə ikitərəfli diplomatik əlaqələr çərçivəsindən çıxaraq Türk dünyasının geosiyasi və iqtisadi arxitekturasının mühüm dayaqlarından birinə çevrilib. Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin bugünkü inkişaf dinamikası onu göstərir ki, Bakı ilə Daşkənd arasında əlaqələr strateji müttəfiqlik və qardaşlıq münasibətlərinin ən yüksək mərhələlərindən birinə çatıb. 2024-cü il avqustun 23-də imzalanmış Müttəfiqlik Münasibətləri haqqında Müqavilə bu prosesin institusional əsasını daha da möhkəmləndirib.
Burada əsas məsələ yalnız Bakı ilə Daşkənd arasındakı münasibətlərin inkişafı deyil. Azərbaycan–Özbəkistan yaxınlaşması əslində Cənubi Qafqaz ilə Mərkəzi Asiyanın siyasi, iqtisadi və nəqliyyat baxımından bir-birinə daha sıx bağlanması deməkdir. Özbəkistan Mərkəzi Asiyanın ən böyük əhali və iqtisadi potensialına malik dövlətlərindən biridir. Azərbaycan isə Xəzər hövzəsinin qərb sahilində, Avropa ilə Asiyanı birləşdirən nəqliyyat və enerji marşrutlarının kəsişməsində yerləşir. Bu iki ölkənin imkanları birləşdikdə ortaya yalnız ikitərəfli deyil, regional əhəmiyyət daşıyan yeni geoiqtisadi xəritə çıxır.
Xüsusilə Orta Dəhliz bu münasibətlərin strateji mahiyyətini izah edən əsas faktorlardan biridir. Özbəkistanın Avropa bazarlarına çıxışında Azərbaycan mühüm tranzit qapı rolunu oynayır. 2026-cı ilin ilk rübündə Özbəkistanla Azərbaycan arasında beynəlxalq yükdaşımaların həcminin əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 2,9 dəfə artaraq 28,3 min tona çatması bu əməkdaşlığın artıq praktik nəticələr yaratdığını göstərir.
Məsələnin daha böyük tərəfi isə bundan ibarətdir ki, Orta Dəhliz yalnız yük daşınması marşrutu deyil. Bu xətt Çin–Mərkəzi Asiya–Xəzər–Azərbaycan–Gürcüstan–Türkiyə–Avropa coğrafiyasını bir-birinə bağlayan yeni iqtisadi məkan formalaşdırır. Azərbaycanın Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu, Ələt Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı və digər nəqliyyat infrastrukturlarına yatırdığı investisiyalar ölkəmizin bu sistemdəki rolunu daha da gücləndirir.
Bu mənzərədə Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinə yalnız iki dövlətin əlaqəsi kimi baxmaq kifayət deyil. Burada söhbət Mərkəzi Asiyanın Qafqaz və Türkiyə üzərindən Avropaya inteqrasiyasından gedir. Özbəkistanın Orta Dəhlizə daha fəal qoşulması Azərbaycan üçün də yeni iqtisadi imkanlar yaradır. Eyni zamanda Azərbaycan Mərkəzi Asiya dövlətləri üçün Qərbə çıxış baxımından strateji əhəmiyyətini artırır. Beləliklə, qarşılıqlı faydaya əsaslanan yeni regional əməkdaşlıq modeli formalaşır.
Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə münasibətlərinin güclənməsində Prezident İlham Əliyevin son illərdə həyata keçirdiyi fəal diplomatik xətt xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu siyasət Azərbaycanı yalnız Cənubi Qafqaz dövləti kimi deyil, Türk dünyasının Qərb və Şərq qanadlarını birləşdirən əsas geosiyasi aktorlardan biri kimi mövqeləndirir. Özbəkistanın da Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində əməkdaşlığa artan marağı bu prosesi daha da sürətləndirir.
Əslində Azərbaycan–Türkiyə münasibətlərinin gücü də burada mühüm nümunədir: ortaq tarix, mədəniyyət və dil siyasi iradə ilə birləşəndə münasibətlər yalnız diplomatik tərəfdaşlıq səviyyəsində qalmır, uzunmüddətli strateji müttəfiqliyə çevrilir. Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərində də hazırda bu istiqamətdə çox ciddi dinamika müşahidə olunur. Bu əməkdaşlıq artıq daha geniş regional prosesin – Türk dünyasının iqtisadi və geosiyasi inteqrasiyasının mühüm hissəsinə çevrilir.
Bu baxımdan Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin gələcəyi yalnız Bakının və Daşkəndin gündəliyi ilə məhdudlaşmır. Bu əlaqələr Mərkəzi Asiyanın dünya bazarlarına çıxışını, Xəzərin tranzit əhəmiyyətini, Orta Dəhlizin rəqabət qabiliyyətini və Türk Dövlətləri Təşkilatının iqtisadi çəkisini müəyyən edən əsas faktorlardan birinə çevrilə bilər.
Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərində müşahidə olunan yüksəliş təsadüfi diplomatik yaxınlaşma deyil. Bu, ortaq tarixi yaddaşın müasir geosiyasi və geoiqtisadi maraqlara çevrilməsidir. Bakı ilə Daşkənd arasında formalaşan strateji müttəfiqlik nə qədər dərinləşərsə, Azərbaycan–Mərkəzi Asiya bağlantısı, Orta Dəhliz və bütövlükdə Türk dünyasının vahid iqtisadi məkan kimi formalaşması da bir o qədər sürətlənəcək. Burada Azərbaycan yalnız tranzit ölkə deyil, Türk dünyasının müxtəlif coğrafiyalarını birləşdirən strateji həlqə kimi çıxış edir.
Siyasi şərhçi Tural İsmayılov,
Xüsusi olaraq Sitat.info üçün