Rəqəmsal texnologiyaların və sosial media platformalarının sürətli inkişafı informasiyanın yayılmasını xeyli asanlaşdırmışdır. Bununla yanaşı, dezinformasiya və feyk xəbərlərin yayılması da qlobal təhlükəsizlik problemlərindən birinə çevrilmişdir. Xüsusilə postmünaqişə dövründə informasiya manipulyasiyası ictimai rəyə, dövlətlərin beynəlxalq nüfuzuna və sosial sabitliyə ciddi təsir göstərə bilir. Bu məqalədə feyk xəbərlərin yayılmasının qarşısının alınmasında vətəndaş cəmiyyətinin rolu təhlil edilir, Qarabağda aparılan bərpa-quruculuq işləri ilə bağlı yayılan dezinformasiyanın xüsusiyyətləri araşdırılır və informasiya təhlükəsizliyinin təmin olunmasında dövlət-vətəndaş əməkdaşlığının əhəmiyyəti qiymətləndirilir.
XXI əsrdə informasiya təhlükəsizliyi milli təhlükəsizliyin əsas komponentlərindən biri hesab olunur. İnternet və sosial media platformalarının geniş yayılması informasiya əldə etmək imkanlarını artırsa da, eyni zamanda saxta xəbərlərin sürətlə yayılması üçün münbit şərait yaratmışdır. Dünya İqtisadi Forumunun hesabatlarında dezinformasiya qlobal risklər sırasında göstərilir (World Economic Forum [WEF], 2024). Xüsusilə müharibə və postmünaqişə dövründə informasiya manipulyasiyası psixoloji təsir vasitəsinə çevrilərək cəmiyyətin ictimai rəyinə və siyasi qərarlarına təsir göstərmək məqsədi daşıyır.
Azərbaycan da uzun illər informasiya müharibəsinin hədəfində olmuş ölkələrdən biridir. 2020-ci il Vətən müharibəsindən sonra Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarında həyata keçirilən bərpa-quruculuq layihələri ilə bağlı müxtəlif sosial media platformalarında və bəzi xarici informasiya resurslarında həqiqəti əks etdirməyən məlumatlar yayılmışdır. Bu baxımdan dezinformasiyaya qarşı mübarizədə vətəndaş cəmiyyətinin rolu xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Feyk xəbərlər və onların cəmiyyətə təsiri
Feyk xəbərlər ictimaiyyəti aldatmaq məqsədilə qəsdən hazırlanmış və həqiqətə uyğun olmayan informasiya məhsullarıdır (Wardle & Derakhshan, 2017). Belə məlumatlar insanların qərarvermə prosesinə təsir göstərir, dövlət institutlarına etimadı azaldır, sosial gərginliyi artırır və informasiya müharibəsinin effektiv alətlərindən biri kimi istifadə olunur.
Aparşlan tədqiqatlar göstərır ki, yalan məlumatlar sosial şəbəkələrdə doğru xəbərlərlə müqayisədə daha sürətlə yayılır. Bunun əsas səbəblərindən biri emosional xarakterli məzmunun istifadəçilər tərəfindən daha çox paylaşılmasıdır.
Dezinformasiyanın geniş yayılması xüsusilə münaqişə bölgələrində beynəlxalq ictimai rəyin formalaşmasına da ciddi təsir göstərir. Buna görə də informasiya təhlükəsizliyi artıq yalnız texniki məsələ deyil, həm də sosial və siyasi təhlükəsizlik məsələsi hesab edilir.
Qarabağda aparılan işlərlə bağlı yayılan dezinformasiyanın xüsusiyyətləri
Azərbaycan işğaldan azad edilmiş ərazilərdə genişmiqyaslı yenidənqurma proqramları həyata keçirir. Yeni avtomobil yolları, tunellər, elektrik və su infrastrukturu, beynəlxalq hava limanları, yaşayış məntəqələri, məktəblər və xəstəxanalar tikilmiş, "Ağıllı kənd" və "Ağıllı şəhər" layihələrinin icrasına başlanılmışdır (Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Administrasiyası, 2024).
Lakin bu proseslərlə bağlı müxtəlif sosial media platformalarında saxta fotoşəkillər, köhnə görüntülərin yeni hadisə kimi təqdim olunması, manipulyasiya edilmiş videolar və süni intellekt vasitəsilə hazırlanmış "deepfake" materiallar yayılır. Bu məlumatların əsas məqsədi görülən işlərin miqyasını kiçiltmək, beynəlxalq auditoriyada yanlış təsəvvür yaratmaq və cəmiyyət arasında inamsızlıq formalaşdırmaqdır.
Rəqəmsal texnologiyaların inkişafı nəticəsində hazırlanmış "deepfake" videolar dezinformasiyanın yeni forması hesab edilir. Bu texnologiyalar vasitəsilə ictimai xadimlərin saxta çıxışları hazırlanaraq sosial mediada yayılır və istifadəçilərin yanlış məlumatlandırılmasına səbəb olur (UNESCO, 2023).
Feyk xəbərlərin qarşısının alınmasında vətəndaş cəmiyyətinin rolu
Vətəndaş cəmiyyəti dövlətlə vətəndaş arasında körpü rolunu oynayan mühüm ictimai institutdur. Qeyri-hökumət təşkilatları, media qurumları, akademik dairələr, könüllülər və müstəqil ekspertlər informasiya təhlükəsizliyinin təmin olunmasında mühüm funksiyalar yerinə yetirirlər.
İlk növbədə vətəndaş cəmiyyəti media savadlılığının artırılması istiqamətində fəaliyyət göstərməlidir. UNESCO (2021) media və informasiya savadlılığını demokratik cəmiyyətlərin davamlı inkişafının əsas şərtlərindən biri hesab edir. Media savadlılığı insanların məlumat mənbələrini qiymətləndirmək, manipulyasiyanı müəyyən etmək və etibarlı informasiyanı seçmək bacarıqlarını inkişaf etdirir.
İkinci mühüm istiqamət fakt yoxlama (fact-checking) fəaliyyətidir. Peşəkar jurnalistlər və müstəqil ekspertlər sosial şəbəkələrdə yayılan məlumatların həqiqiliyini araşdıraraq ictimaiyyətə obyektiv məlumat təqdim etməlidirlər. Bu proses dezinformasiyanın yayılma sürətini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.
Üçüncü istiqamət maarifləndirmə fəaliyyətidir. Universitetlərdə, məktəblərdə, qeyri-hökumət təşkilatlarında və media platformalarında keçirilən təlimlər insanların tənqidi düşüncə bacarıqlarını inkişaf etdirir və onların rəqəmsal təhlükələrə qarşı davamlılığını artırır.
Dövlət-vətəndaş əməkdaşlığının əhəmiyyəti
İnformasiya təhlükəsizliyi yalnız dövlət qurumlarının fəaliyyəti ilə təmin edilə bilməz. Dövlət qurumlarının operativ məlumatlandırma siyasəti və vətəndaş cəmiyyətinin maarifləndirici fəaliyyəti qarşılıqlı şəkildə tamamlanmalıdır.
Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyi (MEDİA) mütəmadi olaraq ictimaiyyəti yalnız rəsmi mənbələrə istinad etməyə çağırır və süni intellekt vasitəsilə hazırlanmış saxta videoların təhlükələri barədə xəbərdarlıqlar yayımlayır (MEDİA, 2024). Bu yanaşma dezinformasiyanın təsirinin minimuma endirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Bununla yanaşı, vətəndaşların da fərdi məsuliyyəti artırılmalıdır. Hər bir istifadəçi sosial şəbəkədə paylaşdığı məlumatın mənbəyini yoxlamalı, emosional manipulyasiya xarakterli xəbərlərə tənqidi yanaşmalı və təsdiqlənməmiş məlumatları paylaşmamalıdır.
Beləliklə Qarabağda həyata keçirilən bərpa və yenidənqurma işləri ilə bağlı yayılan saxta məlumatlar informasiya müharibəsinin tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Belə məlumatların qarşısının alınması dövlət qurumlarının, vətəndaş cəmiyyətinin, media nümayəndələrinin və ayrı-ayrı vətəndaşların birgə fəaliyyətini tələb edir.
Media savadlılığının inkişaf etdirilməsi, fakt yoxlama mexanizmlərinin gücləndirilməsi, rəsmi mənbələrin təşviqi və beynəlxalq informasiya məkanında obyektiv məlumatların yayılması dezinformasiyaya qarşı mübarizənin əsas istiqamətləridir. Güclü vətəndaş cəmiyyəti informasiya təhlükəsizliyinin qorunmasına, ictimai etimadın möhkəmləndirilməsinə və milli maraqların müdafiəsinə mühüm töhfə verir.
Məqalə Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə yardımı ilə həyata keçirilən və Müstəqil Jurnalistlərə Texniki və Hüquqi Yardım İctimai Birliyi tərəfindən icra olunan “Qarabağın yenidən qurulmasında Vətəndaş cəmiyyətinin rolu” adlı layihəsi çərçivəsində hazırlanıb. Məqalənin məzmununda əks olunan fikir və mülahizələr müəllifə aiddir və Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin rəsmi mövqeyini əks etdirməyə bilər.